ચાંપાનેર-પાવાગઢ: યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજમાં સ્થાન પામેલું ઐતિહાસિક નગર
ગુજરાતનું પંચમહાલ જિલ્લું ચાંપાનેર અને પાવાગઢના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાના કારણે વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધિ પામ્યું છે. 3 જુલાઈ, 2004ના રોજ યુનેસ્કોએ ચાંપાનેર-પાવાગઢને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ તરીકે માન્યતા આપી. આ માન્યતા માત્ર ગુજરાતની ગૌરવગાથાનું જ નહીં, પણ તેની ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વનું પણ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ચાંપાનેર-પાવાગઢ: સ્થાન અને મહત્વ
અમદાવાદથી લગભગ 160 કિમી અને વડોદરાથી 47 કિમી દૂર આવેલું ચાંપાનેર-પાવાગઢ ઐતિહાસિક કિલ્લેબંધી ધરાવતું નગર છે. પાવાગઢ પર્વત પર 853 મીટરની ઊંચાઈએ કાલિક માતાનું પવિત્ર ધામ છે, જે ભક્તિ અને યાત્રાના કેન્દ્ર તરીકે જાણીતું છે.
ચાંપાનેર શહેરની સ્થાપના વિશે માન્યતા છે કે વનરાજ ચાવડાના મંત્રી ચંપાએ આ નગર વસાવ્યું હતું. પુરાતત્વીય પુરાવાઓ બતાવે છે કે અહીંનો માનવ વસવાટ ઇસવીસન પહેલા પ્રથમ સદીથી શરૂ થયો હતો. આ નગરે તાજેતરમાં મહેમુદ બેગડાની ગાધાનો સાક્ષી બન્યું, જ્યારે તેમણે 184 વર્ષ સુધી સ્વતંત્ર રહેલા પાવાગઢ-ચાંપાનેરને પોતાની રાજધાની બનાવી અને તેનો વિકાસ કર્યો.
સ્થાપત્યની ભવ્યતા
ચાંપાનેરમાં 38 જેટલા ઐતિહાસિક સ્મારકો છે, જે દરબારગૃહ, કિલ્લેબંધી, જૈન દેરાસર અને મસ્જિદો જેવા વિવિધ સ્થાપત્યોનો સમાવેશ કરે છે. અહીં લકુલીશ મંદિર ગુજરાતના સૌથી જૂના સ્થાપત્યમાં ગણાય છે. જો કે ચાંપાનેરની શાહી કિલ્લામાં શાહી મહેલ અને જુમ્મા મસ્જિદનાં આકર્ષણ અત્યંત વિખ્યાત છે.
જુમ્મા મસ્જિદ: ભારતીય-ઇસ્લામી શૈલીમાં બનેલી આ મસ્જિદ પાંચ ભવ્ય પ્રવેશદ્વારોથી શોભાયમાન છે. તેની કોતરણી અને મકાનની ભવ્યતા તેનો શણગાર છે.
કિલ્લા અને દરવાજાઓ: પાવાગઢનો કિલ્લો તેની મજબૂત બુરજ અને ગોખની કોતરણી માટે જાણીતો છે. માચી દરવાજો અને અટક દરવાજો તેમાં નોંધપાત્ર છે.
યુનેસ્કોની માન્યતા અને સંરક્ષણ પ્રયાસો
યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટની યાદીમાં ચાંપાનેરના સમાવેશ બાદ, તેની સાચવણી માટે નાયાબ પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ અને ગુજરાત સરકાર સંયુક્ત રીતે આ ઐતિહાસિક સ્મારકોના જિર્ણોદ્ધાર માટે કાર્યરત છે.
સાંસ્કૃતિક વારસાનું પ્રતીક
ચાંપાનેર-પાવાગઢ ભારતીય વારસાનું અમૂલ્ય સ્તંભ છે. તેની સ્થાપત્યકલા, ઐતિહાસિક મહત્વ અને ધાર્મિક આસ્થાના સમન્વયથી આ સ્થળ પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે.
1. પ્રારંભિક ઉલ્લેખ:
ગોધરા હકનો ઉલ્લેખ શિલાદીત્યના તામ્ર લેખમાં થાય છે (સંવત 404-441; ઇ.સ. 348-385).
વનરાજ ચાવડાની સત્તામાં ચાંપાનેરની સ્થાપના ઇ.સ. 647માં થઈ હોવાનું કહેવાય છે.
2. ચૌહાણ શાસન:
અલાઉદ્દીન ખીલજીના હુમલા બાદ, ચૌહાણોએ 13મી સદીના અંતે ચાંપાનેર પર શાસન શરૂ કર્યું.
સને 1484માં મહમદ બેગડાએ ચાંપાનેર જીતીને તેને પોતાનું મહત્વપૂર્ણ શાસન મથક બનાવ્યું.
3. મોગલ અને સીધીયાઓનો યુગ:
મોગલ શાસન દરમિયાન, પાવાગઢના વિસ્તારમાં ગોધરા જીલ્લાનું મુખ્ય મથક બની ગયું.
18મી સદીમાં સીધીયાઓએ ચાંપાનેર કબ્જે કરી અને પંચમહાલને પોતાનું રાજ્ય બનાવ્યું.
4. અંગ્રેજી શાસન:
ઇ.સ. 1803માં અંગ્રેજોએ પાવાગઢ કિલ્લો કબ્જે કર્યો, પરંતુ 1853 સુધી તે સીધીયાઓને સોપાયેલો હતો.
1858માં આદિવાસી નાયકા ટોળીએ અંગ્રેજો સામે બળવો કર્યો, જે નિષ્ફળ રહ્યો.
5. રાજ્યનું પુનઃગઠન:
1956માં મુંબઇ રાજ્યનું પુનઃગઠન થતાં પંચમહાલ પણ દ્વિભાષી રાજ્યનો ભાગ બન્યો.
1 મે, 1960ના રોજ ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપનાથી પંચમહાલ આ રાજ્યનો ભાગ બન્યું.
ચાંપાનેરની સ્થાપત્ય કલાઓ, ફળોની ખ્યાતિ અને ઇતિહાસિક ઘટનાઓ તેને ગુજરાતના મુખ્ય ઐતિહાસિક સ્થળોમાંથી એક બનાવે છે.
પર્યટકો માટે ખાસ આકર્ષણ
1. પાવાગઢ યાત્રાધામ: પવિત્ર કાલિકા માતાનું મંદિર, જે દર વર્ષે લાખો યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે.
2. જામા મસ્જિદ અને મોતી મસ્જિદ: ઇસ્લામી શૈલીના આ અદ્ભુત ઉદાહરણો.
3. જાંબુઘોડા અભયારણ્ય: વન્યજીવન અને કુદરતી સૌંદર્યનો મિશ્રિત અનુભવ.
4. ચાંપાનેર કિલ્લો: જ્યાંથી શહેરના ઈતિહાસ અને વૈભવને નિહાળી શકાય છે.
ગુજરાત માહિતી કચેરીનાં દ્વારેથી.........
છેલ્લા બે વર્ષમાં 80 હજારથી વધુ દેશ- વિદેશના મુલાકાતીઓએ ચાંપાનેરની મુલાકાત લીધી...
ચાંપાનેરને વર્ષ 2004માં ‘UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ’નો દરજ્જો મળ્યો હતો...
Image courtesy: Infogujarat
#gujaratinformation #GOGConnect #mahitigujarat #infogujarat #cmogujarat #gujarattourism #Champaner #worldheritagesite #HeritageWeek #WorldHeritageWeek